Rozmaitości

W SUPERMARKECIE
Szanowny Panie Profesorze, w supermarketach często przy kasach ekspresowych można przeczytać uwagę, że "kasa obsługuje tylko do 10 artykułów".Jak rozumieć to 10 artykułów? Czy tylko jako 10 sztuk, np.kostek masła jednego rodzaju i nic poza tym, czy też 10 różnych asortymentów np.5 kostek masła, 5 kg mąki, 2 kg ryby mrożonej, 3 dżemy itd. Pozdrawiam H. 

Szanowna Pani,
kiedy zacząłem czytać mail, sądziłem, że zapyta Pani o to, czy kasa obsługuje artykuły, czy klientów (por. cytowany napis) i wtedy mógłbym Pani odpowiedzieć. Natomiast na to, o co Pani pyta odpowiedzieć nie umiem, bo nie wiem, jak personel supermarketu rozumie tę regulację.
O ile nie żałuję, że nie jestem kasjerem w supermarkecie, to trudno mi przeżyć, że nie jestem jego (owego sklepu) właścicielem. I - jak się Pani zapewne domyśla - nie tylko z tego powodu, że wówczas umiałbym odpowiedzieć na Pani pytanie. Jakie wyjście? Trzeba zapytać osoby najlepiej poinformowanej, czyli kasjerki.
Serdecznie Pania pozdrawiam, przepraszając za sprawiony zawód -
prof.dr hab. Mirosław Skarżyński
PS asortyment to ogół towarów, więc trudno mówić o 10 asortymentach. Załączam jako rekompensatę za niezaspokojenie ciekawości Pani hasło ze "Słownika poprawnej polszczyzny" :)
asortyment [...], D. asortymentu, zwykle blm urzęd. «zestaw towarów, usług do wyboru klienta» □ A. czegoś: Firma oferuje bogaty asortyment mebli i urządzeń biurowych. ● Wyraz nadużywany, zwłaszcza w połączeniach: Szeroki asortyment, pełen asortyment. Lepiej: Duży wybór, różnorodny zestaw. ● Błędne w zn. ‘gatunki‘. Np.: Oferujemy kawę w różnym asortymencie, poprawnie: w różnych gatunkach. ● Błędne w zn. ‘towar‘. Np.: Eksport szynki ograniczy ilość tego asortymentu, poprawnie: towaru, na rynku krajowym.

Szanowny Panie Profesorze, czy poprawnie zostały użyte przyimki przed następującymi pojęciami: na portalu internetowym, na stronie internetowej, na blogu (umieścić coś na blogu), w serwisie internetowym? Która pisownia słowa "internet" jest właściwie poprawna - internet jako globalna sieć pisany wielką literą, natomiast jako cześć sieci globalnej czy sieć lokalna - małą ("Wielki słownik ortograficzny PWN), małą lub wielką (formy równoprawne wg słownika "Sto tysięcy potrzebnych słów" pod red. prof. Bralczyka), a może zawsze małą - wg "Gazety Wyborczej". Zasada podana przez "Wielki słownik ortograficzny PWN" nastręcz sporo trudności, gdyż w wielu tekstach bardzo trudno określić, czy termin "internet" dotyczy globalnej sieci, jej części, a może internetu jako narzędzia, medium itp. Z poważaniem J. M.

O POPRAWIANIU INNYCH
Mam pytanie natury bardziej społecznej niż językowej. Jak pan prof. ustosunkowuje się do niepoprawnych językowo otaczających go osób? Z pewnością pan prof. jako pracownik Wydziału Polonistyki UJ nie ma w otoczeniu zbyt wielu osób mówiących/piszących niepoprawnie, ale zawsze się można na taką osobę natknąć. Czy pan prof. zwraca takim osobom uwagę czy pozwala im tkwić w błędzie? Czy można uznać wszystkie wypowiedzi dnia codziennego jako gwarę,język potoczny i nie kłopotać się z propagacją poprawności językowej? Z jednej strony drażnią mnie te drobne niepoprawności wyłapywane w codziennych rozmowach (a i tak zapewne nie wyłapuję połowy tego co pan prof.), lecz z drugiej strony nie chciałbym być postrzegany jako osoba przemądrzała i 'czepiająca się słówek'.

Szanowny Panie,
muszę powiedzieć, że bardzo ciekawy ten list. Co prawda szczególowe ustosunkowanie się do poszczególnych jego stwierdzeń wymagałoby długiej epistoły, na którą sobie tu pozwolić nie mogę. Więc tylko rzeczy najwazniejsze.
Ja z zasady nie poprawiam ludzi, z którymi rozmawiam, ponieważ tego rodzaju działania byłyby po prostu niegrzeczne wobec rozmówców. Wyjątkiem jest sytuacja zajęciowa, kiedy z powodów oczywistych muszę zwracać uwagę studentom na błędy językowe, a przynajmniej na te "grubszego kalibru". Rozmaite błędy czy potknięcia w zwykłych codziennych rozmowach mnie nie drażnią, tym bardziej że i sam takowe robię. Natomiast inna sprawa w sytuacji mówienia oficjalnego, publicznego, a więc np. wykładu, wystąpienia w telewizji, w radiu, tekstu w gazecie. Tu jestem malo tolerancyjny, ponieważ mam prawo oczekiwać, że mówiący nie będzie zrażał sobie słuchaczy byle jakim językiem, błędami rozmaitego rodzaju i ogolnym niechlujstwem stylistycznym, dając dodatkowo w ten sposób zły przyklad innym
W poradni jestem znowu dydaktykiem, a skoro tak, to pozwolę sobie zwrocić uwagę na rzeczownik "propagacja" użyty przez Szanownego Pana. Otóż propagacja to dziś termin naukowy, ktory w biologii oznacza rozmnażanie się, a w fizyce ogół zjawisk wiążących się z rozchodzeniem sie fal. Wbrew poozorom wyraz ten nie ma juz dawnego znaczenia 'rozpowszechnainie, propagowanie'; to znaczenie notuje "Słownik wileński", ale powstał on mniej wiecej w połowie wieku XIX. O ile więc Szanowny Pan nie urodził się w tamtych czasach (na wszelki wyapdek gratuluje dlugowieczności jednak), powinien użyć albo rzeczownika 'ropagowanie, albo np. upowszechnianie. Dalej idąc: kłopoczemy się nie z czymś (a tak jest w mailu), ale czymś lub kimś. I rzecz ostatnia - w liście zwroty do adresata piszemy zwyczajowo wielkimi literami, a nie małymi.
Tak więc w tej skrótowej odpowiedzi Szanowny Pan ma: a) deklarację moich poglądów, b) jej praktyczne zastosowanie (wątek dydaktyczny, bośmy się spotkali w poradni, a nie na gruncie towarzyskim, gdzie darowałbym owe, wyżej wymienione, potknięcia).
Ale, ale - coś jeszcze. Dbałość o poprawność nie wiąże się u mnie z miejscem pracy. To jest wynik wyznawania pewnej postawy wobec naszej kultury i wobec języka, ktory do niej należy, a nie podpisania umowy o pracę.
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Na zjeździe, który odbył się w dn. 02.12 - 04.12.1994 r. w Warszawie, wykład prof. Jerzego Podrackiego o najważniejszych zmianach w ortografii i interpunkcji polskiej zatwierdziła Komisja Kultury oraz Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Oto jeden z jego podpunktów:
• nazwy nowych państw pozostawiono w tradycyjnej formie, a więc: Mołdawia a nie: Mołdowa Kirgizja a nie: Kyrgystan, Turkmenia a nie: Turkmenistan
Dlaczego więc jedyną znaną mi nazwą byłego kraju słynnego Turkmenbaszy jest Turkmenistan?

RZECZ W TYM i inne
Szanowni Państwo! Chciałabym zapytać, czy wyrażenie rzecz w tym jest nadal uważane za niepoprawne? Ja pozostaję w przekonaniu, że owszem, ale ostatnio nabrałam wątpliwości, słysząc, że zostało wielokrotnie użyte w czytanym na głos w II Programie RP najnowszym przekładzie "Biesów" (dokonanym przez Adama Pomorskiego, wydanym przez "Znak"). Drugie pytanie dotyczy zaimka swój. Czy można zastępować go wymiennie zaimkiem mój? I trzecia wątpliwość.Zgodnie ze "Słownikiem ortograficznym PWN" tytuł utworu Dantego piszemy "Boska komedia", a według Encyklopedii PWN, Słownika mitów Kopalińskiego i różnych opracowań:"Boska Komedia" Jak jest poprawnie? M.K.

Szanowna Pani,
doprawdy nie wiem, gdzie usłyszała Pani informację, że rzecz w tym to wyrażenie niepoprawne. Zapewne od kogoś, kto słucha Radia Erewań. Ani nie jest, ani nie było ono uważane za niepoprawne. Czyli - jak z tym radiem: nie samochody, tylko rowery, nie w Leningradzie, tylko w Moskwie, i nie rozdają, tylko kradną. Choć z drugiej strony trudno obarczać wszystkim owo radio z anegdoty, skoro już kilka osób pisało mi, jakoby Rada Języka Polskiego dopuściła ustawą (tak!!!) do użytku (chciałoby się powiedzieć: do obrotu) formy poszłem, wyszłem itd., o czym usłyszeli w jakiejś audycji telewizyjnej. Być może przy takich informacjach zrodzą się nowe dowcipy, tym razem z TV w roli głównej.
Co do drugiej rzeczy, to zaimek swój owszem, może być użyty wymiennie z zaimkiem mój (a także z  twój, jego, jej, nasz wasz, ich), o ile odnosi się do przedmiotu będącego własnością osoby nazywanej przez podmiot zdania.
Rzecz trzecia: istotnie zdarza się spotykać dwojaką pisownię tytułu utworu Dantego, ale (nie wchodząc w zbędne tu szczegóły) to słownik ortograficzny jest źródłem wiedzy o normie pisownianej, nie zaś inne publikacje, nawet encyklopedyczne. A słownik podaje pisownię Boska komedia. Przy tej okazji pozwolę sobie zauważyć, że przed publikacją Pani pytania musiałem poprawić oczywiste błędy w tytułach. Pisze się bowiem zgodnie z "Zasadami pisowni polskiej", np. Słownik ortograficzny PWN, nie zaś: Słownik Ortograficzny, Słownik mitów (i tradycji kultury), nie zaś Słownik Mitów.
Serdecznie Panią pozdrawiam - 
prof.dr hab. Mirosław Skarżyński

PRZERABIANIE LEKTUR

Szanowny Panie Profesorze, zwracam z nastepującym pytaniem. Otóż przed laty moja polonistka z liceum poprawiała naszą klasę, abyśmy nie używali określenia przerabiamy lekturę, ponieważ przerabiac można np. spódnicę. Dzisiaj moja córka przyszła ze szkoły i w temacie lekcji ma zapisane: Przerabiamy powieść "taką a taką". Proszę powiedzieć, która z polonistek miała rację? Bardzo dziękuje za odpowiedź.

Czasownik przerobić, przerabiać ma notowane w słownikach języka polskiego znaczenie 'ucząc się, przejść wyznaczony program; opracować coś od początku do końca, przestudiować', poświadczone np. w "Słowniku..." pod red. W. Doroszewskiego cytatami z literatury międzywojennego dwudziestolecia". Chodzi o konteksty w rodzaju przerobić, przerabiać ćwiczenie, zadanie, całą fizykę, program danego przedmiotu.
Połączenie z takimi rzeczownikami jak wiersz, powieść, opowiadanie, lektura itd. (przerobić "Krzyżaków") ma swoją tradycję, również długą, ale w języku uczniowskim. Także i nam wtedy, kiedy chodziłem do szkoły, nie wolno było mówić na lekcji o "przerabianiu lektury", pamiętam też, że na zajęciach z metodyki nauczania zwracano nam (wówczas studentom) na to uwagę.
Język uczniowski (i jego frazeologia) nie jest tą odmiana języka, w której należałoby zapisywać temat lekcji. Najwyraźniej pani nauczycielce pomyliły się rejestry stylistyczne, chyba..., chyba że istotnie robiła coś z tą powieścią coś takiego, że utwór został przerobiony - tylko na co? Wolałbym się nie domyślać.
Ale teraz i poważniej. Jest jeszcze coś innego. Mianowicie tak sformułowany temat lekcji niczego nie komunikuje poza tym, że nauczycielka nie miała jasnej koncepcji pracy nad ową lekturą i jasno sprecyzowanego celu lekcji. Taki temat jest nie tylko językowo niedobry, ale metodycznie stanowczo niedopuszczalny. Po prostu nic nie znaczy, a w takim razie jaki pożytek ma z niego uczeń?
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Szanowna Pani,
co do odmiany nazwiska, należy się zastosować do zasady odmiany nazwisk obcych na -er, którą niżej cytuję za "Słownikiem poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego":
Nazwiska na -er, podobnie jak rzeczowniki pospolite (np. kelner, szwagier), odmieniają się z zachowaniem -e- ruchomego lub – rzadziej – nie, np. Romer – D. Romera, Mahler [wym. Maler] – D. Mahlera, Kromer – D. Kromera, Weber – D. Webera, ale: Szuster – D. Szustra.
O sposobie odmiany decydują różne czynniki, przede wszystkim: stopień utrwalenia nazwiska w języku polskim, zwyczaj językowy.
Tak więc, skoro ustalił się zwyczaj Fluder - Fludra, to (o ile sam właściciel nazwiska nie ma nic przeciw temu i tak samo je odmienia) można przyjąć taki wariant.
Co do sprawy drugiej - mamy rok dwa tysiące szósty (piąty), a nie dwutysięczny któryś, podobnie jak mieliśmy rok tysiąc dziewięćset szósty itd., a nie tysiąc dziewięćsetny szósty.
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Ad 1. Nie wiem, skąd wciąż bierze u wielu ludzi przekonanie, że z dwóch form czasu przyszłego złożonego jedna jest poprawna a druga nie. I taki stan trwa od dobrych kilkudziesięciu lat, mimo że już w szkołach podstawowych uczyło się i uczy (mam nadzieję) nadal o dwóch sposobach budowania form czasu przyszłego niedokonanego - z bezokolicznikiem i z formami na -ł.
Ad 2. Przekonywający to nie forma przestarzała, ale tylko rzadsza od przekonujący. Obie są poprawne i mogą być używane.
Ad 3. Zwrot do rozmówcy (adresatywny), kobiety, ma stałą, postać Proszę pani.
Proszę panią jest używane nie jako zwrot adresatywny, ale jako części zdania wyrażającego prośbę i wymaga dopełnienia, np. Proszę panią o podpis. Tych dwóch konstrukcji nie należy mylić.
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Miroslaw Skarżyński

Witam, zastanawia mnie, dlaczego za poprawną uważa się wymowę samogłosek nosowych ę, ą tylko przed spółgłoskami szczelinowymi? Niepoprawna wymowa ę i ą w zgodzie z zapisem ortograficznym jest notoryczna, powszechna, nawet uczeni fonetyki księża w każdym właściwie kościele mówią "świĘty, klĘknąć" etc. Wcale nie rzadziej można spotkać się z sytuacją odwrotną, kiedy w zapisie ortograficznym występuje połączenie np. e + n przed szczelinówką i wymawia się niepoprawnie np. sENs. Drażni to rzeczywiście każdego, kto poznał zasady wymowy i stara się ich używać. Ale znacząca większość tzw. "szarych ludzi" nie ma pojecia o zasadach poprawnej wymowy, uczy się tej wymowy w dzieciństwie od równie nieświadomych rodziców i popełnia błędy (tak, błĘdy ;-) ), nie wiedząc o tym. Nie rozumiem więc, dlaczego powyższa zasada, dotycząca wymowy nosówek, jest w dalszym ciągu utrzymywana? Poprawną wymową ze świadomością jej reguł posługują się poloniści, którzy pilnie uczyli się gramatyki opisowej, dobrze przygotowani piosenkarze i śpiewacy, dziennikarze radiowi i telewizyjni, niektórzy (!) profesorowie i osoby publiczne po odpowiednim kursie retoryki. Skąd więc się wzięła ta zasada, że nosówki tylko przed szczelinowymi i dlaczego nadal obowiązuje? Pozdrawiam, dociekliwy.

Szanowny Panie,
cieszy mnie dociekliwośc, bo ona daje wiele korzyści. Jednak nie wiem doprawdy, na jakich podstawach używa Pan "wielkiego kwantyfikatora" (notoryczna, powszechna), a także określeń typu "znacząca większość" itp. Czyżby dysponował Pan odpowiednimi badaniami? Nie sądzę. Są to subiektywne odczucia powstałe w wyniku wyrywkowych obserwacji. takei zaś obserwacje prowadzą do złudnych wniosków.
To że są ludzie, którzy w pewnych sytuacjach komunikacyjnych mają wymowa tzw. literową, bo nie opanowali dostaecznie polszczyzny literackiej, nie jest wystarczającym powodem, by kwestionować normę językową. Nawet, jeśli tacy ludzie często występują publicznie.
Norma językowa jest opisem pewnej językowej rzeczywistości obserwowanej wśród ludzi władajacych językiem literackim jako podstawową odmianą polszczyzny, zaś zadaniem normy skodyfikowanej jest, mówiąc w skrócie,  ochrona pewnego poziomu języka literackiego przed dezintegracją. Więcej o tym można znaleźć w "Kulturze języka polskiego", A. Markowskiego, t. 1., Warszawa 2006.
Byc może jest takj, jak Pan pisze, że "znacząca większość szarych ludzi" nie ma pojęcia o zasadach poprawnej wymowy. Myślę, ze nie tylko o tych zasadach, ale i innych dotyczacych języka. Tylko co ma z takiego stwierdzenia wyniknąć? Że należy zmieniać zasady poprawności? Czyli - należy obniżyć wymagania kulturalnojęzykowe - coś w rodzaju "amnestii" obecnego mninistra oświaty. Otóż nie. Kultura języka jest składnikiem ogólnej kultury. Albo się chce do tej kultury należeć, albo nie. Jeśli się chce, to trzeba się trochę wysilić.
Z tego, że wiekszośc(?) ludzi nie chce czytać Manna, Dostojewskiego itp. nie wypływa wniosek, że nie należy ich wydawać, natomiast należy ich książki zastąpić "harlekinami". Czyzby był Pan zwolennikiem "równania w dół" jak wspomniany minister?
Co do wymowy [sens], proszę spojrzeć do hasła "Sens" w "Słowniku poprawnej polszczyzny PWN", a przekona się Pan, iż nie jest to wymowa błędna. Do tego pozwolę sobie zarekomendować "Wstęp" do "Słownika wymowy polskiej" pod red. M. Karasia i M. Madejowej, Kraków 1977 lub - "Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej" W. Lubasia i S. Urbańczyka, Kraków 1990.
Skad się wzięła zasada, o której Pan pisze? Z badań nad wymową tzw, samogłosek nosowych" u ludzi posługujących się literackim językiem polskim w sposób naturalny, nie od dziś prowadzonych. 
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Chciałbym się dowiedzieć czy poprawnie jest mówić unikalny czy raczej powinno się używać formy unikatowy. Moi znajomi uważają, że unikalny jest błędem językowym i że można używać tego słowa tylko w niektórych przypadkach np. Ten sos jest unikalny, ponieważ jest przeterminowany.
A drugie pytanie to czy powinno się mówić keczup czy keczap?

Bardzo proszę o wyjaśnienie dotyczące zwrotu oddać strzał. "Słownik poprawnej polszczyzny" uznaje go za niepoprawny i nakazuje używania czasownika "strzelić".
Prof. J. Miodek broni jednak tego zwrotu oddać strzał jako bardziej precyzyjnego w niektórych sytuacjach niż strzelać. Słownik pod red. S. Skorupki podaje w miejsce oddać strzał - strzelać lub dać strzał jako poprawniejsze, uznając "oddawanie jakiejkolwiek czynności za niepoprawne". Czekam na bardziej jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Z poważaniem M.B.

No cóż, nie rozstrzygne jednoznacznie, bo gdzie mnie tam, szarakowi, pchać się między Miodka a Skorupkę. Mogę, co najwyżej, napisać kilka słów od siebie, bez pretensji do bycia wyrocznią.
Otóż bliski jestem stanowisku "Słownika poprawnej polszczyzny".
Na czym ma polegać ta "większa precyzja" - tego nie wiem. Przecież oddać strzał to to samo co strzelić (raz). To są synonimy.
Oddać strzałjest dla mnie nie tylko zbędne (wobec istnienia strzelić), ale nieznośnie urzędowo-pretensjonalne. 
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Chciałem zadać 2 pytania. Pierwsze: Słowo popełnić, np. program. Bardzo często słyszę zwrot firma popełniła program o nazwie... Czy jest to poprawne? Osobiście bardzo nie lubię tego zwrotu.
Drugie: Odmiana nazwisk. Jeszcze w szkole średniej moja polonistka mówiła, że nazwisk się nie odmiena. Czy to prawda? Moje nazwisko to H-a, czy mogę je odmieniać?

Szanowny Panie,
czasownik popełniać, popełnić bywa używany w znaczeniu 'napisać, skomponować, stworzyć', co "Słownik języka polskiego opatruje kwalifikatorem" "żartobliwy", natomiast "Słownik poprawnej polszczyzny" ocenia jako błąd, z czym trudno się zgodzić. Takie użycie daje się uzasadnić jako właśnie żartobliwe, ale i często wartościujące negatywnie. Rzecz więc nie w tym, jak sądzę, by tego nie używać w ogóle, ale w tym, by wiedzieć, jak używać, w jakiej sytuacji i z jaką intencją.
Na emocje typu "lubię - nie lubię" niczego poradzić nie mogę, bo to nie jest żadne kryterium dające się zastosować do faktów językowych. Z tego, że jakiegoś wyrazu czy konstrukcji ktoś nie lubi, nie wynika ich niepoprawność, podobnie jak z tego, że ktoś inny lubi, nie wynika poprawność wyrazu czy konstrukcji.
Co do drugiej rzeczy, to Pana nazwisko się odmienia, a skoro się nie słuchało uważnie tego, co polonistka szkolna mówiła na lekcji, to teraz nie ma co jej obarczać winą za swą nieuwagę. Natomiast polecam dział naszej poradni "Nazwiska, imiona i ich odmiana", a gdyby to okazało się za mało, to warto zajrzeć do "Słownika poprawnej polszczyzny PWN", do hasła "Odmiana nazwisk".
Prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Witam serdecznie! Uprzejmie proszę o odpowiedź, czy obecnie dopuszczalna jest wyłącznie forma zostało, czy też można stosować zamiennie ze zwrotem pozostało. Od znajomego usłyszałem bowiem, że forma "pozostało" jest niepoprawna. Bardzo dziękuję za odpowiedź. Pozdrawiam i życzę miłego dnia. A.N.

Szanowny Panie,
pozostaje albo zmienić znajomego, albo nie słuchać plotek. Obawiam się, że trzeciego wyjścia nie ma. Proszę pamiętać, że od zawsze w Polsce każdy zna się (we własnym mniemaniu) na wszystkim, szczególnie zaś na polityce, ekonomii, medycynie no i na językoznawstwie.
Serdecznie pozdrawiam -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Dzień dobry. Razem z moim znajomym toczymy spór o nazwę najwyższego szczytu Tatr - Gerlach czy Gierlach. W jednych słownikach jest Gerlach, w innych Gierlach. Na mapach występuje najczęściej Gerlach, ale to mojego znajomego nie przekonuje. Pozdrawiam, Krzysztof R.

Szanowny Panie,
zazdroszczę obu Panom nadmiaru wolnego czasu, który można przeznaczać na tego rodzaju spory. Tylko o  co się tu spierać? Obie nazwy są używane, a więc i Gerlach, i Gierlach, a jeszcze i trzecia - Garłuch, o czym można łatwo się przekonać, np. z "Encyklopedii PWN". Niechże więc każdy z Panów używa tej nazwy, która mu bardziej przypadła do serca.
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Mam kilka pytań do szanownego profesora. Co prawda to UJ, ale zapytam o naszą stolicę. Jak wygląda poprawna odmiana nazwy Aleje Jerozolimskie konkretnie interesuje mnie forma w dopełniaczu: mówimy Alej Jerozolimskich, czy Aleji Jerozolimskich? Spotkałem się też z pisownią w liczbie pojedynczej, czy taka jest dozwolona?
Drugie pytanie dotyczy odmiany nazw miejscowych i mieszkańców. Mamy w Polsce takie piękne miasto jak Głogów. Bardzo blisko, za granicami miasta, znajduje się wieś Jaczów. Przez analogię w zakończeniach tych wyrazów można dojść do wniosku, że i odmiany będą podobne. A jednak często spotykam się z osobami, które jadą do Jaczewa, i które były w Jaczewie. Wydaje mi się to rażacym błędem. Nie mówimy przecież do "Głogewa". Drugie pytanie dotyczy mieszkańców tej malowniczej miejscowości. Jest tam stowarzyszenie "Jaczowiacy", czy taka forma jest poprawna? Są przecież głogowianie, a nie głogowiacy. Pozdrawiam serdecznie, Artur

Szanowny Panie,
dopełniacz l.mn. rzeczownika aleja ma dwie oboczne formy: alej i alei. Nazwa ta nie ma liczby pojedynczej, w Warszawie są tylko Aleje Jerozolimskie, a nazwa ta jest na tyle znana w całej Polsce, że trudno o niej nie słyszec i mówić lub pisać !aleja Jerozolimska.
Co do rzeczy dalszych, to z bliskości położenia geograficznego nie trzeba wnioskować o istnieniu "analogii". Wieś, o której Pan p;isze ma oficjalną (i bardzo starą) nazwę Jaczów i nie ma powodu, by nazywać ją Jaczewo względnie Jaczew, choć i takie wsie w Polsce istnieją, co prawda nie w tamtej okolicy, ale za to etymologia wszystkich tych trzech nazw wsi jest taka sama. Różnica zaś leży w użyciu jednego z dwóch wariantów przyrostka (-ew-(o)//-ow-).
Jeśli czlonkowie stowarzyszenia chcieli je nazwać "Jaczowiacy", to widocznie uznali, że taka wersja, z potocznym raczej przyrostkiem -ak zamiast -anin, bardziej im odpowiada i nie ma powodu im tego wzbraniać. Natomiast mieszkaniec Jaczowa to jaczowianin, chyba że woli z warszawska (z mazowiecka) być jaczowiakiem. Co prawda mówi się poznaniak (zam. *poznanianin), ale tu decydują względy brzmieniowe ("anianin"), zaś z kolei krakowiak, to nie mieszkaniec Krakowa, bo ten to krakowianin. No więc ostatecznie neutralny przyrostek tworzący nazwy mieszkańców miejscowości to -anin, zaś  nazwy z -ak odczuwane są jako potoczne, czasem ekspresywne i co najwyżej poznaniakom się wybacza (z powodów jak wyżej. To wszystko oczywiście w najogólniejszym skrócie
Łączę pozdrowienia -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Panie Profesorze, czy poprawne jest używanie zaimka pytajnego gdzie w połączeniu z czasownikami ruchu, np. gdzie idziesz? I jeszcze jedno, jak powinien brzmieć rzeczownik tata w celowniku - tacie czy tatowi? Z góry dziękuję za odpowiedź.

Co do pierwszego pytania - owszem jest poprawne i nie rozumiem, skąd taki kłopot.
Celownik rzeczownika tata to tacie, natomiast forma tatowi jest regionalizmem wschodnim i celownikiem rzeczownika tato.
Prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Szanowna Pani,
bardzo dziękuję za tak miłe słowa - zawsze cieszę sie, jeśli mogę się na coś przydać i coś tam doradzić. Tym, że Pani to lub owo z przeczytanego zapomni, nie martwiłbym się - ja często na drugi dzień nie pamiętam tego, co napisałem poprzedniego dnia i to dopiero jest nieszczęście :))
Serdecznie Panią pozdrawiam i zapraszam do poradni -
prof. dr hab. Mirosław Skarżyński 

Panie Profesorze, mam pytanie związane z użyciem czasownika ubierać. W "Słowniku poprawnej polszczyzny" znalazłam informację o tym, że błędne jest użycie tego czasownika w znaczeniu 'wkładać coś', np. ubierać spodnie, buty, kurtkę. Szczerze mówiąc, zdziwiło mnie to, bo w mojej rodzinie od zawsze się tak mówiło. Zaciekawiona tym faktem postanowiłam przysłuchiwać się osobom mieszkającym w okolicy (mieszkam w Bochni) i zauważyłam, że oni też tak mówią. Czy więc rzeczywiście jest to błąd? Jeśli tak to bardzo mnie to zmartwi, bo od jakiegoś czasu próbuję mowić tak, jak każe słownik, ale nie jestem w stanie zmienić tego nawyku. Proszę o odpowiedź - Agnieszka.

Rzeczywiście  SPP kwalifikuje takie użycie jako niepoprawne wobec znaczenia tego czasownika 'wkładać na kogoś, na cos ubranie, obuwie'. Czasownik ten wymaga dopełnienia obiektu czynności, którym może być rzeczownik osobowy, żywotny (ubrała psa w spencerek - co jest realne, wystarczy w Krakowie popatrzeć zimą po ulicach) lub nieżywotny (Ewa ubrała lalkę).
Nie sposób jednak nie zauważyć, że owo dyskwalifikowane użycie czasownika ubierać, ubrać jest dosyć częste, co mogłoby skłaniać do częściowej choćby akceptacji takiego połączenia - w języku potocznym. No ale nie skłoniło. Tak więc w starannej polszczyźnie należy go unikać.
Pozdrawiam serdecznie -
- prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

W przenośnym sensie słowa wirtuoz można by zaakceptować. Ale może lepiej by wyglądało - wirtuoz słowa?
Prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Czy zauważyli Państwo nowe słowo w języku polskim - imposybilny. Domyślam sie, że zostało spolszczone kolejne angielskie słowo. Co o tym sądzą językoznawcy? Jeszcze chciałam zapytać, czy obserwują Państwo nowe wyrażenie, które już weszło do powszechnego użycia i co dziwniejsze, nikt nie zuważa, że go używa. Dużo ludzi każdą swoją wypowiedź poprzedza stwierdzeniem Powiem tak. Skąd ta moda się wzięła? E.S.

Co prawda, nie słyszałem ani nie widziałem jeszcze tego nowego słowa, ale ponieważ to nie pierwszy przypadek tego rodzaju, więc mozna wnosić, że pewnie spolszczono angielskie impossible wzgl. impossibility. Widocznie polskie przymiotniki niemożliwy, niewykonalny są dla kogoś zbyt pospolite. Na bezmyślność, głupotę i snobizm nikt jeszcze lekarstwa nie wymyślił. Źródła szukałbym wśród szczególnie wyrafinowanych umysłów dziennikarskich lub/i politycznych.
Co drugiej rzeczy, zdarzyło mi się już nieraz słyszeć taki wstęp, który mnie dość irytuje przez swoje natręctwo, więc często przerywam takiemu "konferansjerowi" i mówię - "a może inaczej?", co zreszta mało pomaga w przypadku osobników o pewnej formacji umysłowej. Skąd się wzięło? Nie wiem, może  ztego samego źrodła co imposybilny - ze wskazaniem na tych polityków, którzy są szczególnie biegli we wlasnym języku i szczególnie przeświadczeni o swej wyjątkowości. - Powiem TAK = 'słuchajcie, słuchajcie! To JA powiem i powiem to w TAKI WŁAŚNIE SPOSÓB'.
Ale spokojnie, wszystko ma swój początek i koniec.
Pozdrawiam serdecznie -
- prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Witam serdecznie, Przez pewien okres było bardzo "modne" używanie słowa "dokładnie" lub "dokładnie tak". Proszę o wyjaśnienie, kiedy używanie tego słowa jest prawidłowe, a kiedy nie. Czy kiedy potwierdzamy zdanie innej osoby można stosować to wyrażenie, np. - Kultura języka polskiego zanika. Coraz częściej uzywamy słów niepoprawnych. - Dokładnie. Pozdrawiam i czekam na odpowiedź. Magda K.

Szanowna Pani, to, o co Pani pyta nie bylo modne przez "pewien czas", ale jest "moden" nadal, co ludzi myślących przyprawia o mdłości. Jest to żywcem skalkowane angielskie exactly; exactly, yes. Nie ma żadnego powodu, by się tą kalką posługiwać zamiast zwyczajnych polskich wyrażeń oznaczajacych powtierdzenie: tak, naturalnie, oczywiście, jasne, zgadzam się, masz rację... etc. Przyczyn tegj "mody" upatruję w snobizmie, w małpowaniu innych, wreszcie w bezmyślności.
Pozdrawiam Panią pięknie - prof. dr hab. Miroslaw Skarżyński

Mam problem z imiesłowami przymiotnikowymi. W niektórych słownikach one występują po prostu jako "imiesłowy", w innych jako "przymiotniki". Ja uważam, że jeżeli imiesłów występuje jako osobne hasło, to znaczy, że on poległ adiektywizacji, a więc lepiej by było zdefiniować go jako "imiesłów oraz przymiotnik", lub "imiesłów w użyciu przymiotnikowym", by wskazać zarówno na pochodzenie słowa, jak i na jego zmianę semantyczną w odniesieniu do czasownika. Czy taka postawa jest poprawna? Dziękuję z góry.

Zgadzam się z tym poglądem. Proszę zobaczyć, jak tę sprawę rozwiązano w SJP pod red. W. Doroszewskiego. Tam sygnalizuje sie imiesłowowość wyrazu haslowego, poniewaz takie uzycia sa reralne w tekstach, oraz przymiotnikowość, bo i takie użycia zespół słownikowy zidentyfikował.
Oczywiście sytuacja byłaby inna, gdyby opis leksykograficzny oprzeć na takiej klasyfikacji leksemów na tzw. części mowy, która inaczej niz tradycyjnie konstruuje postać leksemu czasownikowego, likwidując w ogóle imiesłowy przymiotnikowe (są one osobnymi leksemami w klasie przymiotników. Tak jest np. w klasyfikacji fleksyjnej części mowy Z. Saloniego. W końcu to, czy traktujemy imiesłowy jako formy grasmatyczne (fleksyjne) czasownika czy też nie - jest sprawą konwencji, a dokładniej - wytyczenia granicy między zjawiskami fleksyjnymi a słowotwórczymi w opisie języka.
Łączę pozdrowienia - prof. dr hab. Mirosław Skarżyński
PS. Przy okazji "uległ" adiektywizacji", nie zaś "poległ".

Szanowny Panie, pomijając niecałkiem jasne dla mnie post scriptum, tym razem pozwolę sobie posłużyć się cudzym tekstem i zacytuję odpowiedź dialektolog, prof. J. Sierociuka z UAM, który na nieco podobne pytanie skierowane do Poradni PWN odpowiedział następująco:

"Współcześnie zauważa się wzrost zainteresowania kulturą własnego regionu, w tym regionalną odmianą języka, także lokalnymi gwarami – miło zaznaczyć, że jest to szczególnie widoczne w Wielkopolsce. Po części jest to postrzegane jako sposób identyfikowania się z regionem, z „małą ojczyzną”. Ponadto w miejscach „półpublicznych” zaczyna dominować odmiana środowiskowa, zauważalna jest też próba podkreślenia swej przynależności właśnie do danego środowiska (w znaczeniu regionalnym). Należy odróżnić świadome używanie elementów „gwarowych” od braku owej świadomości. Świadome wprowadzanie do swojej wypowiedzi elementów regionalnych świadczyć może raczej o wrażliwości stylistycznej (i emocjonalnej) mówiącego. Ponadto specyfiką gwar wielkopolskich (i polszczyny potocznej tego regionu) jest używanie „zgrubień". Jako że pochodzę spoza Wielkopolski, sam na początku odbierałem wyrazy typu giyra jako wartościujące ujemnie (dla wielu Polaków jest to ujemnie nacechowany synonim wyrazu noga). W Wielkopolsce giyra takiego zabarwienia on nie ma. Podobnie odmiennie będą oceniane wielkopolskie pierdoły, wiara, wiaruchna itp. A tak w ogóle jestem przeciwny utożsamianiu mówienia gwarą z brakiem kultury. Gwary są takim samym kulturalnym dziedzictwem narodowym jak każda inna pozostałość przeszłości narodowej. Coraz częściej (w różnych środowiskach naukowych) osoby mówiące gwarą uznawane są za bilingwalne".

Łaczę pozdrowienia - prof. dr hab. Miroslaw Skarżyński

Szanowny Panie Profesorze, w zeszłym tygodniu byłem na Międzynarodowej Konferencji "Kondycja szkolnictwa niepublicznego w Małopolsce", na której były odczytywane referaty i wygłaszane mowy. Otóż w wypowiedziach większości osób, dominowało jedno wyrażenie, a mianowicie "jakby". Pewna Pani dyrektor w swojej dziesięciominutowej " prelekcji" użyła owego słowa "jedynie" 21 razy (nie liczyłem od początku wystąpienia, potem już zacząłem).Zatem owa dama, zwróciła się do zgromadzonych tymi oto słowy: Dziękuję, że przybyli Państwo tak licznie na naszą jakby konferencję, mam nadzieję, że wskazówki, jakie Państwo od nas otrzymają będą dla Państwa jakby pomocne w waszej jakby pracy zawodowej. Kolejnej wypowiedzi już nie byłem w stanie wysłuchać, więc wyszedłem. Może Pan Profesor mi odpowie na moje pytanie, dlaczego ludzie, podobno solidnie wykształceni, nadużywają słowa jakby, niezależnie od tego, czy zdanie, które wypowiadają jest logiczne, czy też logice ono przeczy? Jest to dość powszechne zjawisko, które, nie ukrywam, bardzo mnie niepokoi. Jakby w mediach, jakby w ustach wykładowców uniwersyteckich, jakby wszędzie, gdzie jest zupełnie niepotrzebne. Czy da się temu jakoś zaradzić Panie Profesorze? Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam Pana Profesora serdecznie.

Szanowna Pani, bardzo dziękuję za ten list. To, o czym Pani pisze, jest obecnie jakąś powszechną manią. Przyczyną jej jest, jak sądzę, bezmyślność i lenistwo umysłowe, a także małpie naśladownictwo jednych przez drugich. Piszę tak, ponieważ mam uczulenie na to słowo, ktore wsadzane bezmyślnie sprawia, że słuchający nie wie, czy ten, kto mówi, sądzi tak, jak mówi, czy nie. Jak bardzo to jest u niektórych ludzi utrwalone, niech świadczy fakt, że nawet zwracanie uwagi np. studentowi (nb polonistyki) podczas wypoowiedzi (co czynię konsenkwentnie, nie mogąc tego już sluchać) nie pomaga, nie zmusza do zastanowienia się, bo automatyzm jest silniejszy. Nie widzę innego lekarstwa, jak dalej systematycznie zwracać uwagę, także publicznie, co przynajmniej niektórych zmusi do refleksji, że nie wszystko, co płynie z radia i telewizji, nadaje się do naśladowania.

Mówienie, zwłaszcza publiczne, wymaga myślenia i pracy nad tekstem. Jeśli tego zabraknie, skutki są np. takie, o jakich mówimy.

Innym takim "modnym" słowem jest "generalnie", ktorego częstość uzycia jest chyba równie wysoka, jak częstość użycia "jakby".

Nawiasem mówiąc, nihil novi sub sole. Przypomina mi się wiersz L. J. Kerna z początku lat 70., wyśmiewający ówczesną manię wsadzania co drugie słowo wyrazu "jakiś".

Pozdrawiam Panią serdecznie - prof. dr hab. Miroslaw Skarżyński

Proszę o pomoc w następującej sprawie: Należało poprawić błąd w zdaniu: Długo spieraliśmy się o tą powieść', uczennica napisała Długo dyskutowaliśmy na temat tej powieści'. Czy takie zdanie można uznać za realizację polecenia?

W zasadzie zadający zadanie i poprawiający je powinien wiedzieć, co zadaje i czego oczekuje od uczniów. Jeśli zdanie, które należało poprawić, jest dokładnie przepisane, to zapewne chodziło o poprawienia błędnej formy biernika lp. zaimka ta (tą) na włąściwą, a przynajmnije zalecaną - tę, a w takim razie polecenie nie zostało zrealizowane. To przy założeniu, że  zdanie wyjsciowe zostało w mailu zapisane dokładnie i zadanie należy do zadań sprawdzających znajomość poprawnych form gramatycznych . - prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Na tak ultymatywnie sformułowane maile zazwyczaj nie odpowiadam, ale zrobię wyjątek. Nie musimy, podobnie jak nie musimy dbać o czystość osobistą i ubrań, eleganckie zachowanie w domu i w miejscu publicznym, eleganckie jedzenie, włąsciwe zwracanie sie do innych ludzi w mowie i w piśmie, także mailach itp. Nie musimy także niczego wiedzieć, niczego się uczyć, a także w ogóle nie musimy myśleć. Także nie potrzebujemy wiedzieć, dlaczego mamy zachowywać się inaczej niż troglodyci. A argumenty na najbliższa lekcje języka polskiego, proszę znaleźć samemu (samej). - prof. dr hab. Mirosław Skarżyński

Jestem dyrektorem szkoły podstawowej. Od pewnego czasu mamy w naszej placówce poważny problem językowy. A dotyczy on rodzaju rzeczownika. W podręcznikach klas I-III mówi się o rodzaju męskim, żeńskim i nijakim (w liczbie pojedynczej) oraz o rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym (w liczbie mnogiej). W podręcznikach klas IV-VI mówi się tylko o rodzaju męskim, żeńskim i nijakim (w obu liczbach). Jak powinniśmy uczyć dzieci? To zamieszanie nie służy uczniom. Nagle w czwartej klasie wymaga się od dziecka innej wiedzy niż w latach poprzednich. Proszę o pomoc. B. G.

Szanowna Pani Dyrektor,

zawsze bardzo się cieszę, kiedy do Poradni zwracają się Koledzy Nauczyciele, choć ta radość nieczęsto mnie spotyka (ale jest tym większa).

O rzeczy, o którą Pani pyta, słyszałem już kilkakrotnie i jest ona wynikiem tego, że przy "sprzyjających wiatrach" każdy obecnie może zostać autorem podręcznika szkolnego, dopuszczonego przez ministerstwo do użytku. Dotyczy to zarówno podręczników do języka polskiego, jak i do innych przedmiotów. Ponieważ nie ma co liczyć, że pod tym względem sytuacja się zmieni, więc zanim nauczyciel danego przedmiotu każe kupić uczniom jakiś podręcznik, powinien go sam dokładnie przeczytać, a także zrobić to samo z podręcznikami do klas dalszych, jesli ksztalcenie ma być spójne. Tak więc zespół polonistów w Pani szkole mógłby dobrać porządne podreczniki do języka polskiego, po przejrzeniu i przeanalizowaniu kilku - raz na cały cykl kształcenia.

Jeśli tego nie zrobiono i sytuacja jest taka, jak Pani opisuje, to można przecież wyłączyć z użytku pewne części podręcznika - wyraźnie zakazując korzystania z tego czy innego paragrafu (a i odnoszących się do niego ćwiczeń). Jest to wykonalne, jak wykonalne to było wiele lat temu dla mnie, kiedy uczyłem języka polskiego w szkole podstawowej w czasach, w których był jeden tylko podręcznik dopuszczony do użytku.

A teraz co do rodzaju gramatycznego rzeczowników. Każdy rzeczownik ma "przypisany" rodzaj gramatyczny - w tradycyjnej wersji - męski żeński i nijaki. Ten sam rodzaj ma w liczbie pojedynczej, co i w liczbie mnogiej. Tak więc dom jest rodzaju męskiego w l. poj. i w l. mn., szafa żeńskiego w l. poj. i w l. mn., a drzewo rodzaju nijakiego w l. poj. i l. mn.

Za powiedzenie, że rzeczownik ma inny rodzaj w jednej liczbie a inny w drugiej student na egzaminie z gramatyki opisowej na I roku dostałby dwóję do indeksu. Autor podręcznika dla kl I-III, który takie głupstwa pisze, pokazuje się jako nieuk po prostu i rzecz nie jest w tym, że potem następuje inny podręcznik i powstaje różnica w "wiedzy", ale w tym, że taki podręcznik w ogóle został dopuszczony do użytku w szkołach, a dalej, że został kupiony i jest używany - a to jest już wina polonisty.

Serdecznie Panią pozdrawiam - prof. dr hab. Miroslaw Skarżyński

Szanowna Pani, poradnia udziela porad, owszem, ale z zakresu poprawności językowej. To, co moge Pani podpowiedzieć - otoż zapewne ma Pani promotora tej pracy, a on ma obowiązek na dyżurach udzielnia konsultacji swoim studentom. Nie chcę wchodzić w jego rolę ani go wyręczać w jego obowiązkach. Pozdrawiam serdecznie - prof. dr hab. Mirosław Skarżyński